Amèrǝkǝ… Amèrǝ

Stampa questo articolo Stampa questo articolo

nave-giulio-cesareGajtènǝ ‘u massèrǝ stè amèrǝ ka mangh’i kènǝ! Tutt’i furísǝ e li pijúnǝ ‘u stènǝ abbandunannǝ: hanǝ mísǝ ‘ngondǝzzijónǝ ka s’edda vennǝ ‘na parziónǝ ‘i ‘nǝmèhǝ. Manghǝ guómmǝnǝ pǝ zappǝ ‘u majsǝ, trovǝ kiú. ‘A kurpǝ-dicǝ illǝ- jé d’Amàrǝkǝ: ka sǝ vo’ skianté! Purǝ ‘Giddǝjuzzǝ, ‘u furǝsièllǝ, k’é cresciutǝ com’a nu figliǝ, mo’ ‘u vo’ lassè: ha pǝgliètǝ ‘a vróscǝ d’Amàrǝkǝ pur’a gh’illǝ, ‘u skrianzètǝ! Dice ka è da j’ a truvè ‘u tètǝ ka sǝ n’é skungrǝjètǝ primǝ d’a guarrǝ a Bonossarijǝ. Dumanǝkadijä passètǝ é sciésǝ appostǝ allu pajsǝ pǝ gh’j a parlè co’ Gnésǝjä, a mammǝ, ka é da kumbingǝ ‘u figliǝ a non partǝ.

«Addó m’edda j’? K’édda j’ a fè nda ss’Amàrǝkǝ? Ka sǝ vó spardǝ ‘u nómǝ dǝ Krǝstòfǝhǝ Kolòmbǝ! Tuttǝ quandǝ pärǝ ka hèna j’ a truvè ‘u Paravísǝ! ‘I kiù gruòssǝ hena j’ a truvè! Ke li manghǝ a fígliǝtǝ a què, ah? ‘Nu stuozzǝ ‘ i pènǝ ‘nda kǝsa mijǝ c’è sembǝ stètǝ, pǝ gh’illǝ e pǝ tè purǝ. Aggǝ krǝsciutǝ com’a nu figliǝ: quissǝ jé ‘u rǝngrazzijaméndǝ! Tu ghèjǝ h’annǝ tojǝ, sì’ suhá: quannǝ sǝ n’é gh’jutǝ, ki t’edda akkudiscǝ a tè? Cǝ pǝnzissǝ buonǝ ca, sǝ mǝ kiètrǝ, nzignǝ alla mortǝ j’ non cǝ songhǝ kiù, né pǝ tè e né pǝ gh’jllǝ: fann’u kapiscǝ buonǝ!»
«Ghèjǝ raggiónǝ, so’patrú,.: purǝ j’ n’aggǝ dittǝ ka non sǝn’edda j’, ma quillǝ jé kapòtǝkǝ e fè ‘u surdǝ: s’é misǝ ‘nghèpǝ ka vo’ gh’j a kanoscǝ ‘a ttènǝ, quillu menz’ommǝnǝ sfateghètǝ rǝbbuscètǝ, ka m’è kiatrètǝ a què suhasuhǝ, prénǝ ‘i sej misǝ, e sǝ n’è ghiutǝ a cǝrkè fǝrtunǝ-dǝcijǝ. S’è kkukkiètǝ co’ na bagàscǝ e mo’ tenǝ ‘na murrǝ ‘i figliǝ,‘u sbrǝgugnètǝ !»
«Sǝ Giddijǝ sǝ nǝ vé, ssu pǝríkuhǝ ‘u pàssǝsǝ n’ata vôtǝ: puoj stè sǝkurǝ ka piérdǝsǝ purǝ a ghillǝ. Vidǝ comǝ haja fè pu’ kumbingǝ. J’, a què, ‘u pozzǝ sǝstǝmè buonǝ: heggǝ pǝnzètǝ du fè ‘nzurè co Mariùzzä, a figliä dǝ Trésijä, a fémmǝnä ka fé sǝrvizzǝjǝ nda kèsa. P’u ‘ngannarutìscǝ,‘i rrijèhǝ purǝ ‘na mesuréllǝ ‘i tarrǝ e lu pagliarièllǝ vicinǝ a massarijǝ. Gné’, dicianníhǝ ka non facissǝ ‘u fessǝ. Mo’, mǝ nǝ tornǝ adàvǝtǝ alla massarijǝ ka c’è da fè: ‘ndu ‘mbrunénnǝ ‘u fazzǝ scénnǝ : facíhǝ ‘na bonä havètǝ ‘i kèpǝ, mǝ rakkumannǝ!»
«So’ patrú, j’ cǝ mittǝ tuttǝ ‘u pǝnziérǝ: spǝrǝjèmǝ ka sǝ kumbingǝ!» H’a dittǝ Gnèsǝjǝ, grullannǝ ‘i muškǝ.
‘U massèrǝ ha sahutètǝ e sǝ n’è turnètǝ alla massaria. ‘A sérǝ, allu ‘mbrunennǝ, é fattǝ skapuhè a ‘Giddǝjuzzǝ e l’ha mannètǝ add’a mammǝ.

Vintage photo circa 1907 of immigrants disembarking from a ship at Ellis Island in New York.«A stummatínǝ c’è stètǝ ‘u patrúnǝ tujǝ a què». Ha dittǝ Gnèsǝjǝ allu figliǝ, suspǝrànnǝ, ‘ndraméndǝ k’i mǝttijǝ nu piattǝ dǝ raškatiéllǝ ‘nnandǝ ‘u mussǝ.
«E ke buhijǝ?»
«Jé arraggètǝ com’a nu kenǝ k’è saputǝ ka tǝ nǝ vuojǝ j’ nd’Amarǝkǝ».
«’U saccǝ, ma kè li pozzǝ fè? S’hadda pǝgliè ‘mbaciénzǝ: ‘sta vitä nommǝ pǝjècǝ: m’eggǝ stanghètǝ a guardé pékǝrǝ e krèpǝ: tutt’i jurnǝ a fatǝghè d’a matinä priestǝ alla sera tardǝ: non cǝ so’ né dumanakadìjǝ, né Paskǝ e né Natèhǝ. Vogliǝ cangé gh’arǝjǝ e mǝstijérǝ: mǝ n’heggia j’! Eggǝ sǝndútǝ ka ‘nu guagnonǝ d’a Tǝghènǝ, ‘nu pǝkurarièllǝ com’e mmé, sǝ n’è gh’jutǝ n’Argǝndinǝ ed è fattǝ fǝrtunǝ: ténghǝ dǝciott’annǝ e bogliǝ kangè ‘a pianètǝ mijä purǝ j’»
«Figliǝ mijǝ, primǝ dǝ fè ssu passǝ, piénzǝcǝ buonǝ. ‘U patrúnǝ é dittǝ ca tǝ vó sǝstǝmè: ‘i facérǝ piacìrǝ sǝ tǝ ‘nzuràrǝsǝ co’ Mariuzzä ‘a figliǝ ‘i Trésijä: ‘u matrǝmonijǝ ‘u cumbinǝ jllǝ e s’onn’u bbanduónǝsǝ t’arrijèhǝ purǝ ‘na mǝsurellǝ ‘i tarrǝ e lu pagliariéllǝ vicinǝ ‘a massarijǝ»..
«Mo’ ghé bǝsuógnǝ e parlǝ d’akkussí; po’, ammakèrǝ kangǝ pǝnziérǝ: ‘u canoskǝ buonǝ ‘u patrúnǝ mijǝ, ‘u saccǝ cǝrèsǝ! Ma’! J’ eggia partǝ! Vogliǝ j’ a truvè a tèta mijǝ, vogliǝ vǝdé ke faccia ghé, comǝ stè, ke fè; cǝ vogliǝ parlè, ‘u vogliǝ guardè nda h’uókkiǝ: niendǝ niendǝ, accapècǝ ca ‘u kumbinghǝ a turnè addó tè n’ata vótǝ».
«E ‘ndraméndǝ j’ réstǝ suhǝ. A ki m’eggia rǝvutè sǝ mǝ sàrǝvǝ anguna cosǝ o sǝ kèdǝ mahètǝ? Attànǝtǝ, nonn’u pǝnzé kiú: goramèjǝ pǝ mè jé pǝrdutǝ: mǝ riéstǝsǝ suhǝ tu. Non tǝ nǝ j’, facìhǝ pǝ l’amórǝ mijǝ!» H’a dittǝ k’i ‘hacrǝmǝ nda h’uokkiǝ Gnésijǝ.
‘U figliǝ h’a ‘bbrazzètǝ e l’ha cunzuhètǝ: «Ma’, non t’héja ‘mbavurè: J’ mo’ vèghǝ allé: dícǝnǝ ka sǝ cǝ sèjǝ fè, ‘i sôtǝ sǝ guadàgnǝnǝ a pahètǝ: appénǝ m’akkukkiǝ anguna kosǝ, tǝ fazzǝ h’attǝ ‘i rǝkièmǝ e tǝ nǝ viénǝsǝ purǝ tu nd’Amarǝkǝ. Mo’ eggia j’, nomm’éja cundrarijè: eggia j’ a pruvé! M’è dittǝ donn’Alfonzǝ ca m’eggia akkummǝnzè a prǝparè ‘a vahicǝ, k’a nävǝ partǝ ‘u diciadottǝ ‘i suttiémbrǝ da Nàpuhǝ.»
«Ellorǝ, vé figliǝ mijǝ e ka Gesucristǝ t’akkumbagnǝ!» Ha dittǝ Gnesijǝ e l’ha dètǝ ‘a bǝnǝdǝzziónǝ.

‘A nävǝ jérǝ ‘na karrétta vékkiǝ: c’iárǝnǝ kiù dǝ millǝ pǝrsunǝ ammunzǝllètǝ: fémmǝnǝ k’i guagnunǝ ‘mbrazzǝ, viekkiǝ, guommǝnǝ, kagkiastrǝ e kagliastrellǝ, famigliǝ sènǝ, tuttǝ ‘’ngasètǝ com’i sarèkǝ ‘ndu garaviéllǝ. Gǝddǝjuzzǝ s’avíjǝ sǝstǝmètǝ a ‘na ‘ngognǝ k‘a vahíciä allu kuostǝ. Pǝ sǝ skaranchè ‘i gammǝ, sbuzzunǝjannǝ ‘nnandǝ e dǝrétǝ, a destrǝ e a mènǝ manghǝ pǝ sǝ fè hárǝghǝ, ognǝttandǝ sǝ nǝ jvǝ vǝcinǝ ‘i spondǝ a sǝ fumè ‘na sǝcaréttä e a pǝgliè ‘na vukkètǝ ‘i viéndǝ friškǝ. Guardèvǝ ‘u mèrǝ e ‘ndraméndǝ pǝnzèvǝ a quillǝ k’avijǝ h’assètǝ: ‘a mammǝ, ‘u pajsǝ, ‘a micǝ, a Mariuzzä, ‘u massèrǝ, e purǝ ‘a murrǝ d’i pékǝrǝ. Kǝsè sǝ facíjǝ buonǝ, mo’, a gh’j a bǝdè ‘u munnǝ nuovǝ! «Ma sì» sǝ dèvǝ kuraggǝ «non songhǝ suhǝ j’ ka skappǝ: vidǝ quanda pòvǝrä gendǝ ka sǝ nǝ fujǝ e bè a cǝrkè fǝrtunǝ com’a mmè: n’edd’ajutè Gesucristǝ!»
Allu mienzǝ du viaggǝ s’è truvètǝ kiinǝ ‘i pǝdúkkiǝ: s’u mangiävǝnǝ pèrǝ pèrǝ, a gh’illǝ e purǝ all’atǝ; ‘u mèrǝ s’avijǝ ngrussètǝ e la nävǝ sbatuhǝjèvǝ com’a ‘na nèkä. Guagnunǝ, fémmǝnǝ e biékkiǝ viutàvǝnǝ purǝ ‘i ‘stǝndínǝ.
Doppǝ n’ata quinnǝcínǝ ‘i juórnǝ, coll’ajútǝ d’a Madònnǝ, a nävǝ s’é fǝrmètǝ ‘ndu puórtǝ ‘i Bonossarijǝ, ma ‘u kahavàrijǝ pǝ Gǝddǝjúzzǝ angórǝ nonn’avijǝ fǝrnútǝ: hanǝ pǝgliètǝ, a gh’illǝ e all’atǝ navǝgàndǝ, e l’hanǝ ‘nghiusǝ pǝ n’ati trendä juornǝ ‘nda nu kasarmónǝ grannǝ grannǝ, p’acciartaméndǝ.

emigrazione-italiana-america« Hejǝ pǝgliètǝ tuttǝ kosǝ? Quandǝ bagagliǝ ghèjǝ?» Ha dummannètǝ ‘u zijǝ ‘ndramemndǝ ka s’abbǝjàvǝnǝ
alla jssútǝ d’u kasarmónǝ.»
«Suhǝ ‘sta vahícǝ ».
« ¿Solo éste?! » È škamètǝ, rǝrénnǝ ‘a mǝgliérǝ d’u zijǝ.« Te seis cansado mucho a llevarla, mmh…! Un joven como te! Ah,ah, ah!»
«K’è dittǝ, zǝ Frangi’?»
«Dicǝ ka t’hejǝ stankètǝ assèjǝ alla purtè». Ha rǝspuostǝ ‘u zijǝ
«Dicianníhǝ a za’ Spǝrànzijä ka songhǝ ‘nu giòvǝnǝ póvǝrǝ ‘ngannǝ!»
«¿Qué ha dicho?» È dummannètǝ curijusǝ za’‘ Spǝrànzija allu maritǝ.
«Ha dicho que é un joven pobre en caña!»
«Oh, pobrecido! Que simpático que é Gidio, muy simpático, ah, ah, ah»
«Ah, ah, ah, ah, » S’hénǝ fattǝ ‘na bella rǝsètǝ kuttúnǝ e po’ s’hèn’abbǝjètǝ a pǝgliè ‘u tramm ed hénǝ jutǝ alla késǝ.

‘I zijǝ stàvǝnǝ ndu quartiérǝ “Palérmǝ” dǝ Bonossarǝjǝ.‘A kesǝ no gn’érǝ tanda grannǝ: ‘na kucinǝ, ‘nu gabbǝnéttǝ, ‘a kàmmǝrǝ d’u hiéttǝ e ‘nu sgabbuzzinǝ. A Giddijuzzǝ hanǝ dittǝ: « pu’ muméndǝ t’arrangésǝ a qué ndu sgabbuzzínǝ, po’, appénǝ truóvǝsǝ ‘a fatíghǝ, t’affíttǝsǝ ‘na barrakkéllǝ.»
« Sínǝ, zǝ Frangí, ‘u saccǝ ka vǝ donghǝ fastidijǝ, spǝrijèmǝ k’a trovǝ priestǝ».
«Krèjǝ t’akkumbagne addó gúnǝ: n’aggǝ azzǝnnètǝ mienzǝ mienzǝ e m’è dètǝ buonǝ spǝranzǝ: t’avárǝsǝ akkundandè dǝ quillǝ ka tǝ gòffrǝ. ‘I kiú rǝcǝrkètǝ so’ ‘i ciangatúrǝ.»
«Ke so’ ssi’ ciangaturǝ?» Ha ddummannètǝ Giddijuzzǝ. «So’ i fakkinǝ. Ma, sǝ non tǝ pǝjècǝ, puojǝ j’ a kogliǝ patènǝ o pummǝdórǝ nd’a angunä pambǝ, fórǝ,…o, quandǝ tuttǝ manghǝ, tǝ putárǝsǝ adattè a fé ‘u kortidórǝ, ‘u skorciakrèpǝ. Quissǝ furrérǝ propijǝ azzéttǝ pǝ té, dätǝ ka tu, pékǝrǝ e krèpǝ ‘i maníjǝsǝ buonǝ. ’Ndutt’i modǝ, krèjǝ vǝdímǝ; primǝ, però, hema j a truvè attànǝtǝ, s’u vuojǝ vǝdé. T’abbisǝ : k’a kèpǝ non gǝ stè troppǝ buonǝ: pígliǝhǝ a lima ducǝ: s’è skurdètǝ purǝ ‘a hénga nostǝ».

‘U jurnǝ appriéssǝ, Giddijuzzǝ co’ lu zijǝ è ghjutǝ a truvè a José, ‘u teta sujǝ. Jerǝ suhǝsuhǝ, assǝttètǝ a ‘na seggǝ a rutèllǝ, co’ ‘na buttigliǝ dǝ “Aguardientǝ”, menza vakandǝ, mmènǝ.
«José, ¿cómo estás? » Ha dummannètǝ Frangiskǝ.
José nonn’ha rǝspuostǝ: è gavuzètǝ ‘a buttigliǝ e s’è fattǝ n’a surkiètǝ ‘i lǝquòrǝ; po’s’è ‘nnǝttètǝ ‘u mussǝ k’u frondǝ da mènǝ, è guardètǝ ‘nda h’uokkiǝ a Giddijuzzǝ ed è dummannètǝ a Frangiskǝ:
«¿Quién es?»
«Es Gidio, viene de Italia.»
«Songhǝ Giddǝjǝ, ‘u figliǝ tujǝ e dǝ Gnésijä, t’arrǝkuórdǝsǝ?» Ha ‘ndǝcǝpètǝ Giddijuzzǝ e s’è gh’jttètǝ ‘nnandǝ pu ‘bbrazzè.
«Es tu hijo!» Ha grǝdètǝ ‘ndi rékkiǝ Frangiskǝ.
«Yo no tengo hijos!..Ese, es hijo de…»
«Ke stǝ dǝcénnǝ, z’ Frangi’?» È dummannètǝ suspǝttúsǝ Giddijuzzǝ.
«H’assǝ ‘u futtǝ: stè dǝcénnǝ ka jllǝ nonnǝ ghé figliǝ.
«Fuera, fuera de aquí!- s’è misǝ a grǝdè com’a nu kénǝ arraggètǝ José- ahora llamo los carabineros! »
Frangiskǝ, vistǝ ‘a finä fattǝ, è ‘ngappètǝ a Giddijuzzǝ e l’ha dittǝ: «Jamǝninnǝ! Sǝ no’, quissalló è capècǝ
ka nǝ fè purǝ arrǝsté!»
Hénǝ pegliǝtǝ e sǝ n’hénǝ fǝjutǝ pedǝpǝzzǝhannǝ, k’a kudǝ mmienz’i gammǝ.

‘A sera stessǝ Giddijuzzǝ è truvètǝ ‘a fatíghǝ e se n’è gh’jutǝ ‘nda pambä a skurcè krèpǝ nda ‘na grangíjä. È ‘zzaghètǝ com’a ‘nu ciuccǝ pǝ duj’annǝ; po’ non cià fattǝ kiù ed è skrittǝ alla mammǝ: «Kèra mammǝ, a qué ‘i fèvǝ so’ tuostǝ, mǝ nǝ vogliǝ rǝkogliǝ n’ata vôtǝ allu pajsǝ: vè parlǝ ko Gajtènǝ, ‘u patrúnǝ, e cǝrkèhǝ ‘i sôtǝ pu’ bǝgliettǝ ka j’ non tenghǝ manghǝ nu pesǝ kiú.»
Gnésǝjä s’é prǝcǝpǝtètǝ com’u viendǝ addó Gajtènǝ e l’ha cǝrkètǝ ‘nghǝnukkiètǝ ‘i sôtǝ p’akkatté ‘u bǝgliettǝ ‘i rǝtornǝ a Giddijuzzǝ. Quillǝ n’ha dètǝ e l’ha abbǝsètǝ: « Dicianníhǝ a figliǝtǝ ka pǝ tre gannǝ ‘a ménza pèghǝ s’hadda skurdè!»
D’accussì Giddijuzzǝ s’è rǝkuótǝ alla masónǝ: s’è ‘nzurétǝ co’ Mariuzzá e guardǝ ‘i pékǝrǝ a Gajtènǝ.
Gnésijä tutt’i serǝ‘i prǝpèrǝ nu bellǝ piattǝ ‘i raškatiéllǝ k’u kèsǝ e sǝ nǝ stè kundendǝ e skujtètǝ. ‘I mànghǝnǝ sembǝ quattǝ sôtǝ pǝ fè ‘na h’ira, ma jllǝ dicǝ ka: « Addó c’è gustǝ, non c’è pǝrdénza!»

F.DG.

GLOSSARIO

 

America… Amara

 

– Tutt’i furísǝ e li pijúnǝ: tutti i forési e i garzoni;
– ha pǝgliètǝ ‘a vróscǝ: gli ha preso la frenesia;
sfateghètǝ rǝbbuscètǝ : sfaticato debosciato;
m’è kiatrètǝ: mi ha piantato;
– S’è kkukkiètǝ: s’è messo insieme;
– P’u ‘ngannarutìscǝ : per invogliarlo;
-‘ndu ‘mbrunénnǝ: all’imbrunire;
d’a Tǝghènǝ: di Teana;
‘nu pǝkurarièllǝ: un pastorello;
‘a pianètǝ mijä: il mio destino;
-‘nzuràrǝsǝ: se ti sposassi;
– accapècǝ: può darsi che;
m’akkukkiǝ: metto da parte;
tuttǝ ‘’ngasètǝ: tutti calcati;

– com’i sarèkǝ ‘ndu garaviéllǝ: come salacche nel mastello;
sbuzzunǝjannǝ: spintonando;
sbatuhǝjèvǝ com’a ‘na nèkä: dondolava come una zana;
viutàvǝnǝ purǝ ‘i ‘stǝndínǝ: vomitavano pure gli intestini;
-‘u kahavàrijǝ: il Calvario;
-‘nda nu kasarmónǝ: Hotel degli Immigrati;
s’abbǝjàvǝnǝ alla jssútǝ: si avviavano all’uscita;
– póvǝrǝ ‘ngannǝ: povero in canna;
n’aggǝ azzǝnnètǝ mienzǝ mienzǝ: gliel’ho già accennato a metà;;
pambǝ, fórǝ: Pampa, in campagna;
a lima ducǝ: con le molle;
-‘a hénga nostǝ: la lingua nostra; il nostro dialetto;
– Aguardiente: bevanda con alto tasso alcoolico;
ahora llamo los carabineros!: ora chiamo i Carabinieri!
È ‘zzaghètǝ: Ha defatigato;
pedǝpǝzzǝhannǝ: scandalizzati;
alla masónǝ: alla magione (casa);
-‘i fèvǝ so’ tuostǝ: le condizioni sono difficili;

N.B. Racconto liberamente ispirato alle vicende di emigrati meridionali in Sud America nel secondo dopoguerra.

Commenti

  1. Giovanni Gazzaneo ha detto:

    E con questo bellissimo “America amara” il nostro Filippo Di Giacomo ha colpito ancora!

Commenta

Utilizzando il sito, accetti l'utilizzo dei cookie da parte nostra. Maggiori informazioni

Questo sito utilizza i cookie per fonire la migliore esperienza di navigazione possibile. Continuando a utilizzare questo sito senza modificare le impostazioni dei cookie o clicchi su "Accetta" permetti al loro utilizzo.

Chiudi